Istwa Ayiti: soti nan premye pèp yo jiska jodi a

Anvan Kolon: premye pèp yo ak Tayino yo

Istwa Ayiti pa kòmanse ak Kristòf Kolon. Lontan anvan sa, zile a te gen moun deja. Akeyològ yo jwenn zouti ak rès ki montre ke premye gwoup moun yo rive sou zile a apeprè 4 000 an anvan Jezi. Se te moun ki t ap viv nan lachas, lapèch ak ranmase fwi, epi yo te deplase sou lanmè nan kannòt.

Pita, plizyè vag moun ki soti nan kòt Amerik di Sid rive nan Karayib la. Ak tan, nan plizyè syèk anvan 1492, yo devlope sa nou rekonèt kòm kilti Tayino.

Ayiti, Kiskeya, Bohio

Tayino yo te rele zile a Ayiti, yon non ki jeneralman tradui kòm "peyi mòn yo" (peyi ki wo, plen mòn). Yo te itilize tou non Kiskeya ak Bohio. Se konsa, lè Ayiti vin endepandan an 1804, yo chwazi non Tayino a ankò. Se yon fason pou fè lyen ak peyi a anvan Ewopeyen yo.

Kijan yo te viv

• Òganizasyon: zile a te divize an plizyè gwo rejyon dirije pa chèf yo rele kasik. Istoryen yo pale de senk gwo kasikay, tankou Marien, Maguana ak Jaragua (Xaragua).
• Agrikilti: yo plante manyòk (pou fè kasav), patat, mayi, pwa ak lòt bagay. Kasav la rete yon manje enpòtan jouk jodi a.
• Lafwa: yo te respekte zemi, espri ak zansèt yo, epi yo te chante ak danse nan seremoni yo rele areito.
• Mo ki rete: anpil mo Tayino rete nan Kreyòl ak nan lòt lang jodi a, tankou kasav, amak, kannòt, tabak ak ouragan.

Kolon yo rive: konkèt ak destriksyon

Nan mwa desanm 1492, Kristòf Kolon rive sou kòt zile a ak bato espayòl yo. Yo bati yon ti fò, La Navidad, men Tayino yo detwi l apre yon ti tan. Soti nan 1493, Espay sistematize kolonizasyon an.

Sistèm encomienda la

Espayòl yo mete Tayino yo nan travay fòse nan min lò ak nan chan. Ak vyolans, maladi Ewopeyen yo te pote (ki te nouvo pou Tayino yo) ak move trètman, popilasyon an tonbe vit. Nan mitan XVIyèm syèk la, prèske pa gen Tayino ki rete kòm pèp òganize. Istoryen yo bay chif ki varye anpil sou kantite moun ki te la anvan, men yo dakò sou katastwòf la.

Rezistans

• Anakawona (Anacaona), rèn Jaragua, te yon pèsonaj enpòtan. An 1503, gouvènè Ovando fè yon masak nan Jaragua, epi li fè pann li.
• Enriquillo, yon kasik, mennen yon rebelyon lontan (apeprè 1519 jiska 1533) kont Espayòl yo, epi li fini ak yon akò.

Premye Afriken yo

Depi premye dekad XVIyèm syèk la, Espay kòmanse mennen Afriken esklav sou zile a pou ranplase travayè yo ki disparèt. Se konsa kòmanse yon istwa ki pral chanje tout zile a.

Fransè yo antre

Espay vin pi enterese nan lòt kote nan Amerik la ki pi rich. Nan XVIIyèm syèk la, flibistye ak bokanye ki soti an Frans ak lòt peyi enstale yo sou Latòti ak nan kòt nò-lwès la. An 1697, trete Risvik (Ryswick) bay Lafrans pati lwès zile a. Fransè yo rele l Sen-Domeng. Se li ki pral vin Ayiti.

Sen-Domeng: kolonni ki pi rich, esklavaj ki pi vyolan

Nan XVIIIyèm syèk la, Sen-Domeng vin youn nan kolonni ki pi rich nan mond lan. Li pwodui yon pati gwo nan sik, kafe, endigo ak koton Ewòp t ap konsome. Tout richès sa a sòti nan travay moun yo te anchene.

Esklavaj la an chif

• Nan lane 1789, te gen apeprè 500 000 moun esklav sou kèk dizèn mil blan ak kèk dizèn mil afranchi (moun lib, anpil ladan yo mile oswa nwa).
• Yon gwo pati nan esklav yo te fèt an Afrik. Yo te soti nan anpil rejyon (Kongo, Dahome, Nijerya jodi a, Gine, ak lòt). Anpil te gen eksperyans militè ak lagè.
• Travay la te di tèlman ke moun yo t ap mouri pi vit pase yo t ap fèt. Se poutèt sa, yo t ap toujou enpòte plis Afriken.

Sosyete a te divize an kas

Gwo blan (grands blancs) yo te mèt plantasyon yo. Ti blan (petits blancs) yo te travay kòm atizan ak anplwaye. Afranchi yo te lib men yo te gen anpil restriksyon. Esklav yo te anba tout. Divizyon sa yo ap jwe yon wòl nan revolisyon an.

Rezistans anvan 1791

Esklavaj la pa janm te aksepte. Anpil moun te kouri ale: se nèg mawon yo, ki te kache nan mòn yo epi ki te fòme kominote. Makandal, yon lidè mawon ki t ap itilize pwazon ak plant, te fè gwo laperèz kolon yo jiskaske yo kenbe l epi boule l an 1758. Lejand li kontinye jouk jodi a.

Vodou: lafwa, memwa ak rezistans

Vodou se youn nan eleman ki pi enpòtan nan kilti ayisyèn, e li se youn nan pi mal konprann tou. Li pa "mayi sòsyè" ni "mal". Se yon relijyon ak yon sistèm lavi.

Kote li soti

Esklav yo pa t gen dwa pratike relijyon yo. Men yo te pote lafwa yo nan memwa yo. Soti nan tradisyon moun Fon ak Ewe (Dahome), Yoruba, Kongo ak lòt pèp, yo kreye yon nouvo relijyon nan Sen-Domeng. Yo mele tradisyon sa yo ak kèk eleman katolik, paske lwa a te fòse yo batize.

Kèk eleman debaz

• Bondye, yon Bondye siprèm ki lwen.
• Lwa yo, espri ki reprezante fòs lavi, zansèt ak lanati. Yo mande yo ede, pwoteje, ak gide.
• Oungan ak manbo, prèt ak prètès ki dirije seremoni yo nan ounfò (tanp).
• Mizik, tanbou, chante ak danse kòm fason pou antre an kontak ak lwa yo.
• Sèvis pou zansèt yo ak solidarite kominotè.

Wòl nan revolisyon an

Vodou te bay esklav yo yon kote pou yo reyini, yon lang pou yo kominike, ak yon lafwa ki te di yo ke yo moun, pa pwopriyete. Anpil istoryen wè li kòm yon fòs ki te ede òganize rezistans lan. Seremoni ki pi popilè a se Bwa Kayiman.

Pèsekisyon ak rekonesans

Pandan syèk yo, Vodou te soufri anpil pèsekisyon, soti nan lwa kolonyal yo jouk nan kanpay Legliz la kont "sipèstisyon" an 1941. Anpil pwopagann te fè moun kwè bagay ki pa vre (tankou fo imaj zonbi). Se sèlman an 2003 ke gouvènman ayisyen an rekonèt Vodou ofisyèlman kòm yon relijyon.

Revolisyon ayisyen an

Ant 1791 ak 1804, moun ki te esklav fè yon bagay ki te sanble enposib: yo bat twa gwo pouvwa militè (Lafrans, Espay ak Angletè) epi yo kreye yon nasyon lib. Se yon revolisyon ki chanje istwa esklavaj nan mond lan.

Kòmansman

• 1789: Revolisyon fransèz la eklate. Lide "libète ak egalite" rive nan kolonni an.
• 1790–1791: Afranchi yo mande dwa yo. Vensan Oje (Vincent Ogé) mennen yon soulèvman, men yo egzekite l.
• Out 1791: Apre Bwa Kayiman, soulèvman esklav yo kòmanse nan nò a. An kèk semèn, plantasyon yo boule epi dè milye moun rantre nan lit la.

Toussaint Louverture

Toussaint, yon ansyen esklav ki te vin yon chèf militè ak politik anpil gen talan, vin lidè prensipal revolisyon an. An 1793, komisè fransè Sonthonax pwoklame libète esklav yo nan nò a. An fevriye 1794, Konvansyon fransè a aboli esklavaj nan tout kolonni yo. Toussaint rantre bò kote Lafrans epi li dirije kolonni an. An 1801, li pibliye yon konstitisyon ki deklare esklavaj fini pou tout tan.

Napoleon retounen

Napoleon Bonapat pa t vle pèdi kolonni ki pi rich la. Nan kòmansman 1802, li voye yon gwo ekspedisyon, plis pase 20 000 sòlda anba jeneral Leclerc, ak lide pou retabli ansyen òd la. Yo kenbe Toussaint nan twonpri, epi yo depòte l an Frans. Li mouri nan prizon Fò de Jou (Fort de Joux) nan avril 1803.

Viktwa final la

Lè Fransè yo eseye retabli esklavaj, rezistans lan eksploze. Lafyèv jòn touye anpil sòlda fransè. Dessalines, Pétion, Christophe, Capois-la-Mort, Sanite Bélair, Marie-Jeanne Lamartinière ak anpil lòt kontinye batay la. Sou 18 novanm 1803, nan batay Vètyè (Vertières) la, lame endijèn lan bat Fransè yo, epi Rochambeau rann tèt li.

1ye janvye 1804

Nan Gonayiv, Jean-Jacques Dessalines pwoklame endepandans la, epi li chwazi non Ayiti. Se te premye fwa nan istwa ke yon revolisyon esklav te lakòz fondasyon yon nasyon endepandan. Dapre tradisyon an, Dessalines te chire ban blan nan drapo fransè a, epi Katrin Flon koud nouvo drapo a.

Premye syèk la: lib, men izole ak lakòz dèt

Ayiti te lib, men anpil gwo pouvwa pa t vle wè yon repiblik nwa ki te kòmanse nan esklavaj siviv. Peyi esklavajis yo te pè egzanp lan kontamine pwòp koloni yo.

Pwoblèm nan kòmansman

• 1804: Dessalines fè masakre anpil kolon fransè ki te rete, apre lagè a ak pè pou retou esklavaj. Istoryen yo diskite sou kontèks ak responsablite sa a.
• 1805: Konstitisyon an deklare tout Ayisyen "nwa", kèlkeswa koulè po yo, epi li entèdi blan etranje yo posede tè.
• 1806: Yo asasinen Dessalines. Peyi a divize: Henri Christophe nan nò (ki vin wa an 1811 epi ki bati Sitadèl la), ak Alexandre Pétion nan sid.
• 1815–1816: Pétion ede Simon Bolívar ak zam ak sipò, ak kondisyon pou li libere esklav yo.
• 1820–1822: Jean-Pierre Boyer reini peyi a epi li okipe tout zile a.

Pandan syèk sa a, peyi a gen lakou, ti jaden, konbit ak yon kilti pwòp li, men l ap toujou dwe peye pou libète li.

De 1915 jouk jodi a

• 1915–1934: Okipasyon ameriken. Apre asasina prezidan Vilbrun Guillaume Sam, Etazini okipe Ayiti. Yo kontwole finans yo, epi yo enpoze travay fòse (kòve). Charlemagne Péralte ak Kako yo reziste epi li mouri an 1919.
• 1957–1986: Rejim Divalye. François Duvalier ("Papa Doc"), epi pita pitit li Jean-Claude ("Baby Doc"), dirije ak represyon ak Tonton Makout yo. Jean-Claude kouri kite peyi a an fevriye 1986.
• 1987: Nouvo konstitisyon an rekonèt Kreyòl kòm lang ofisyèl ansanm ak Fransè.
• 1990–2004: Jean-Bertrand Aristide eli, koudeta 1991, retou an 1994, epi depa an 2004. Peyi a pase anpil tan ak enstabilite.
• 2003: Vodou rekonèt ofisyèlman kòm relijyon.
• 12 janvye 2010: Gwo tranblemanntè a fè dè santèn de milye viktim epi kraze Pòtoprens ak anpil lòt vil.
• 7 jiyè 2021: Asasina prezidan Jovenel Moïse. Depi lè sa a, peyi a ap travèse yon gwo kriz politik ak sekirite.

Sa istwa sa a ap montre nou

Gen yon kesyon anpil moun poze: "Poukisa Ayiti pòv?" Repons lan konplike, epi istoryen ak ekonomis pa toujou dakò. Men plizyè faktè souvan site:

• Eritaj kolonyal la: yon ekonomi konstwi pou ekspòte richès, pa pou devlope peyi a.
• Izolasyon ak dèt: anpil peyi refize rekonèt Ayiti, epi dèt 1825 la te pran yon gwo pati nan revni peyi a pandan plis pase yon syèk.
• Entèvansyon etranje, tankou okipasyon 1915 la.
• Faktè entèn: lit pou pouvwa, diktati, kòripsyon ak enstabilite politik.
• Danje natirèl: siklòn, tranblemanntè ak debwazman.

Men istwa a pa sèlman soufrans. Se istwa yon pèp ki te reziste, ki te kreye yon lang (Kreyòl), yon relijyon, yon mizik, yon penti ak yon literati ki enspire mond lan. Revolisyon 1804 la te yon ankourajman pou lòt mouvman libète nan Amerik la.

Kwonoloji bagay enpòtan yo

Moun ki te make istwa a

Pou ale pi lwen

Si w vle apwofondi, men kèk liv ki konnen sou sijè a (anpil ladan yo an Fransè oswa Anglè):

• Les Jacobins noirs (The Black Jacobins), C.L.R. James: klasik sou revolisyon an.
• Avengers of the New World, Laurent Dubois: istwa konplè revolisyon an.
• Silencing the Past, Michel-Rolph Trouillot: kijan yo ekri (ak bliye) istwa Ayiti.
• Histoire d'Haïti, Thomas Madiou: gwo istwa klasik yon istoryen ayisyen.
• Le Vaudou haïtien (Voodoo in Haiti), Alfred Métraux: etid sou Vodou.